Dạo gần đây một số bậc thức giả đã đánh giá nhạc sến một cách tích cực hơn, ra chiều cảm thông với quần chúng đám đông, nhưng vẫn chỉ là cái nhìn từ trên xuống
Y mà có bạn gái nữa thì coi như xong… Biền biệt ! Mà bà mẹ cần gì điều đó, thấy thằng con về là mừng quýnh lên, rờ tay rờ chân nó, thấy còn lành lặn đầy đủ là thiếu điều vái Trời vái Phật rồi, trông chờ gì thằng con rớ tới vườn rau vườn cà… Không về được thì thằng con hứa hẹn tiếp: “…Dẫu gì rồi con cũng về Chỉ bên mẹ là mùa xuân thôi…” Tâm sự của thằng con nghe thật sến, thật não lòng, mà sao như tìm thấy tâm cảnh của chính mình trong đó… Mẹ tôi mất.
LTS: Tác giả Vũ Thế Thành, một nhà nghiên cứu khoa học – cái thế giới của lý sự, bắt đầu mê nhạc sến từ nửa sau những năm 70 thế kỷ trước, khi còn khá trẻ. Nhạc sến là vậy đó, nhưng ca sĩ sến thì khác. Chữ ‘sến’ hàm ý chê bai diễu cợt một hình thức tỏ bày nào đó: “Thằng này ăn mặc ‘sến’ quá!”, và người ta cũng có thể nói: “Thằng này ăn mặc ‘cải lương’ quá!” Theo cách hiểu đời thường, chữ ‘sến’ đồng nghĩa với ‘cải lương’.
Tình huống dưới đây là giọt nước tràn ly khiến tôi nhảy vọt qua nỗi “sợ hãi”.
Cách nay đã lâu, tôi đi dự đám tang của người thân. Không dám chân thực với chính mình không gọi là dỏm thì gọi là gì ? Vấn đề là thời kì, sớm hay muộn công khai dấn giá trị vốn có của nhạc sến. Đang có nhiều đàm đạo về nhạc sến, chúng tôi trích đăng thiên tự sự này từ cuốn sách mới xuất bản của NXB Hồng Đức Những thằng già nhớ mẹ … Vũ Thế Thành là hợp tác viên của SGTT từ những ngày đầu, giữ mục Tư vấn kỹ thuật với bút danh Khương Duy.
Trời đã ban cho, ta cám ơn Trời dù sống thương đau mai đây chết rồi, trở về cát bụi giàu khó như nhau Nào ai biết trước số mệnh ngày sau ông trời sẽ trao…” Giọng hát ồm ồm của mấy ông thổi kèn nghe như tiếng loa trầm rách màng, thế mà tôi nghe như mới, nghe như nuốt từng lời, tưởng như người dĩ vãng nhẫn tâm tình với mình trước giờ vĩnh biệt.
Sự trộn lẫn này khó bóc tách. Tôi cũng… ngượng, mặc dầu đã cố giải thích (để chữa thẹn) rằng, chẳng hạn “… Nếu vì ái tình, Lan có tội gì đâu, sao vướng vào sầu đau…” là câu hay nhất của bài hát Chuyện tình Lan và Điệp. “…Người ơi xin nhớ cát bụi là ta, mai này chóng phai…” Trịnh Công Sơn cũng có bản nhạc “ Cát bụi ” với lời lẽ hoa mỹ đầy tính triết học hơn nhiều, nhưng tôi phải thu hết dũng mãnh để thú rằng, bài Trở về cát bụi của Lê Dinh đã thấm vào người tôi nhiều hơn.
Ca sĩ Đàm Vĩnh Hưng minh họa trong bài Nỗi buồn gác trọ. Nhạc sến cũng như nhạc “hàn lâm”, có bài hay, có bài không hay, tùy theo cảm nhận của mỗi người. Tôi mở nhạc, nhâm nhi ly rượu nho đón giao thừa. Có tiền, tôi sẽ bao cả bọn đi xem xinê, không chỉ một lần mà nhiều lần, bao cả bè bạn bà con của chúng luôn, sẽ mua đậu phộng da cá mang vào rạp ăn vặt, mua cả hạt é, xi rô đá nhận để giải khát,… Cứ thế và cứ thế tôi chìm vào giấc ngủ trưa với giấc mơ hào hiệp.
Thần. Thốt nhiên tôi thấy nô nức buột miệng hát theo: “…Tình người sau cơn mê vẫn xanh, dù bao tháng năm đau thương dập vùi…” Một kiểu cách chúc hạ đám cưới ý nghĩa quá! Lời ca giản dị, không công thức, không sáo ngữ, không một ban nhạc hoành tráng nào, và không một siêu ca sĩ nào theo kịp… ngôn ngữ điêu luyện nhiều khi che chắn một cái gì đó không thực, không chừng gọi đó là “sến trí tuệ” cũng được.
Thế là cả lũ bị điểm mặt từng tên, thất bại ê chề… Trưa chủ nhật nằm chèo queo trên căn gác gỗ, gặm nhấm nỗi hờn quê độ với bè bạn, ê ẩm cả người.
Gần cuối bữa tiệc, những người ở bàn bên cạnh, chắc đều là bạn chú rể, đứng lên, nâng ly và hát, cả cô dâu chú rể cũng hát, không đàn không trống, họ hát theo nhịp cái muỗng gõ vào ly: “…Một mai qua cơn mê, xa thế cục rập ràng tôi lại về bên em…” Họ hát đồng ca, nhớ gì hát nấy, nương lời nhau mà hát.
Những năm sau 75 lắm chuyện đổi đời
Càng xỉn càng hát nhạc sến, hát không giấu diếm, hát mê say, hát như thể chỉ còn cá nhân chủ nghĩa chúng nó trên đời. Ca từ của nhạc Beatles hay Abba nếu dịch ra tiếng Việt thì nghe chán phèo, nhưng âm điệu của nó lại nghe rất hấp dẫn, chả thế mà nó được cả triệu triệu người trên thế giới ưa thích, hẳn là vì nhạc chứ không phải vì lời.
Tối giao thừa, một đĩa trái cây, vài cành hoa ngắt dưới vườn, thắp nén nhang trên bàn độc mẹ… Thế là đủ. Đàng kia của giới bình dân, lời lẽ giản dị, phơi bày, âm điệu dễ nghe, dễ hát, thường là điệu Bolero, Rumba, Habanera,. Nói lẽ ra, hồi đó tôi mơ hồ thấy nhạc sến cũng không tệ, chỉ có điều không dám nói giả đó với ai.
Một buổi khuya lạng quạng về nhà trong cơn say, tôi chợt nghe văng vẳng, giọng hát của ai đó: “ …Có người con gái buông tóc thề, Thu về e lệ chuyện vu quy…” Bài hát đúng là sến, giọng hát cũng sến, nhưng đã làm tôi ngẩn người… Cái ảm đạm kinh viện của đống sách triết học, chỉ muốn với tay lên cõi trên, khiến tôi hững hờ với chút tâm tình giản dị và vô cùng đời thường của một thiếu nữ.
Ảnh: TL Coi cải lương thì tôi có dịp đi “ăn theo” mấy bà chị, nhưng xem xi nê, dù xoay sở cách mấy tôi cũng đành phải coi… cọp. Nỗi buồn hoa phượng của Thanh Sơn Ảnh: TL Năm tháng trôi qua, ở cái tuổi xem xi nê không còn nao nức đứng dậy vỗ tay nữa, tôi xoay qua nghe nhạc lãng mạn. Như thế tôi vẫn còn thua xa những người thích nhạc sến từ thưở đầu đời cho đến hết… đời.
Nhạc hiệu của chương trình chọn lọc ca sĩ mỗi sáng Chủ nhật tại rạp Quốc Thanh: “ Trời hôm nay thanh thanh, gió đưa cành mơn man tà áo …”, đã lâu lắm rồi không nghe, mà sao vẫn nhớ, nhớ cả lúc đó mặc quần đùi, cầm khúc bánh mì, vừa gặm, vừa nghe radio, vừa hát theo cơ mà… Thế thì việc gì tôi phải úp úp mở mở, nửa phủ nhận, nửa dìm. Nhạc và lời cấu thành bản nhạc khó tách rời.
Một đàng là của giới có học, thưởng thức điệu nghệ. Ca sĩ Hương Lan, trong một cuộc phỏng vấn về nhạc sến đã bực bõ: “…Cũng như từ “cải lương” vậy, đó là một loại hình nghệ thuật, sao mọi người có thể tùy tiện sử dụng mỗi khi muốn chê cái gì đó (sao sến quá, sao cải lương quá).
Chưa ai qua nổi Hương Lan với giọng hát da diết ở bản nhạc này cả. Tiệc cưới thì ồn ã, tưng bừng, hát hò,… khỏi nói.
Một khi bắt nhịp được với lời ca tiếng nhạc của nhau, thì sự san sớt có thể bắt đầu. Đó là hành trình vượt qua nỗi… “sợ hãi”, nói thẳng ra là vượt qua cái hèn, cái sĩ diện dỏm của một thằng trí thức dỏm. Nhạc Việt có chất thơ, có vần có điệu, có lẽ do ảnh hưởng ca dao hay hát cô đầu chăng ? Vần điệu của ca từ có thể đưa đến ý, đến nhạc, để rồi vần điệu đẻ ra nỗi lòng, chứ chưa chắc nỗi lòng đẻ ra vần điệu.
Vàng thiệt đâu sợ lửa. Hiện nghe lại, vẫn thấy phê, vẫn thấy gần gụi trong từng cách xử sự của đời người
Hôm đó ban nhạc đang chơi bỗng dưng dừng thổi và cả chục tay nhạc công bỗng cất tiếng hát. Miếng trầu đưa ra chưa kịp quết vôi, không có duyên để chia sẻ đề tài này. Cái thể diện (hão) của thằng tự cho mình là trí thức coi vậy chứ bự lắm.
Tôi. Âm nhạc là món ăn ý thức, vấn đề là có hợp khẩu vị hay không mà thôi. Gà tây nhúng sữa, kẹp phô mai đút lò chắc gì đã bắt mồi hơn cá lóc nướng trui? Vũ Thế Thành - Vết ngứa trong tim - Sến già nam - Cảm thức về dòng ca khúc bolero Việt.
Bọn chúng tất nhiên chẳng bỏ qua dịp để chế diễu. Nó như một chiếc cầu nối để tôi mộng mơ nhiều thứ. Ca từ trong nhạc Trịnh Công Sơn cứ ngắt câu chấm xuống hàng là thành bài thơ. ” ( Mùa xuân của mẹ – Trịnh Lâm Ngân) Nghe cái giọng rên rẩm là biết thằng con này… dóc tổ.
Cô dâu chú rể băng xăng bàn này bàn nọ. Đối với tôi, cải lương hay nhạc sến là cả một khoảng trời ký ức không thể chối bỏ, đã nằm sẵn đâu đó trong tâm thức rồi, khỏi cần phải ngộ hay chưa ngộ. Nhạc sến và cải lương có quan hệ khắn khít, chẳng phải người ta nói là tân cổ giao duyên đấy sao! Tôi không yêu cũng không ghét cải lương hay nhạc sến.
Ca từ trong nhạc sến mộc mạc, giản dị, cũng trời trăng mây nước, nhưng không nhiều ẩn dụ, nghe là hiểu, khỏi cần suy đoán. Như vừa ăn nhằm giả gì đó, tôi dừng chân dựa tường nghe đến hết bản nhạc: “…Có ai ngồi đếm mùa nhung nhớ, nỗi niềm đầy lại vơi, mỗi mùa đưa tiễn một người…” ( Nỗi buồn gác trọ – Mạnh Phát (?) Nỗi buồn gác trọ làm tôi can dự đến một bản nhạc khác (không nhớ tựa đề), lõm bõm vài câu thế này: “…Em biết thân em phận gái nghèo hèn, mà lỡ thương xót ai rồi, cầm bằng như áng mây trôi…” Chuyện tình vỡ vạc vì thân phận giàu nghèo, giai cấp có đầy ở trong cuộc sống này, và nỗi đau được giãi tỏ qua tiếng nhạc bằng tiếng nói đời thường dù hơi thiếu chất thơ một chút, thì liệu có nên hờ hững chỉ vì nó là nhạc sến ? Ca sĩ Hương Lan Ảnh: TL Nhạc Việt nhiều khi nghe hay là do ca từ.
Tết nhất khỏi đi khách và cũng khỏi tiếp khách, nằm nhà đọc sách cho khỏe. Phó hết việc nhà, tôi chuồn lên nhà Đà Lạt một mình. Tôi được mời đi dự đám cưới. Taupin) hay bản Papa của Paul Anka.
Bài Lòng mẹ của Y Vân, nên chi vẫn được xem là bản nhạc về mẹ kinh điển được mọi người chuộng, kể cả những… bà mẹ cũng thích bài đó, chứ chưa hẳn đã là Huyền thoại mẹ hay Ca dao mẹ của Trịnh Công Sơn. Bản này tôi đã nghe sơ sịa ở đâu đó rồi. Buồn thay! Một thằng em với điệu bộ lúng túng của kẻ phạm tội lần đầu đã làm hỏng chuyện, không qua mặt nổi ông soát vé khờ khạo nhất
Na ná, Dạ cổ hoài lang mà được hát với giọng opera thì chắc trời… sập. Giao tiếp với đám nhóc gần đó, tôi cũng biết thêm vài mánh xem cọp, chả hạn chỉ cần mua một vé, một thằng vào trước, rồi lẩn ra góc rạp đưa vé đã xé cho thằng khác, có sẵn cái cùi vé vất đi, dán sơ xịa vào, rồi tỉnh bơ chìa cho ông soát vé vào rạp, rồi lại tiếp chuyện tuồn vé cho thằng sau….
Phải là nhạc cổ điển, nhạc tiền chiến, nhạc trữ tình, lời lẽ ẩn dụ , êm ái như thơ,… Cái goût nhạc ngon này đã vô tình(?) vạch ra một ranh giới lù mù giữa cái gọi là nhạc “hàn lâm”, và phía kia là nhạc sến.
Nhưng cho dù thế nào, có một đề tài không ai dám cà khịa xem thường, đó là những bản nhạc nói về mẹ. “Người từ ngàn dặm về mang nỗi sầu…” ( Thu sầu - Lam Phương) Một thằng nhóc 8 - 9 tuổi mơ số tiền lớn cỡ cát xê danh ca Út Trà Ôn thì hơi không thường nhật.
Thời sinh viên ai chẳng uống cà phê nghe nhạc, mà nghe nhạc gì mới được.
Người thích nhạc sến cũng nhiều, người xem thường nó cũng không ít, dù ngầm không nói thẳng ra. Có lần ngồi nhắm nháp cà phê với một bậc đàn anh, thuộc loại tài hoa, trí dũng song toàn, tôi buột miệng: “ Khi người tình tôi khóc ” của Trần Thiện Thanh nghe cũng không đến nỗi… Ông huynh trưởng phán lạnh tanh: “Tớ không hiểu vì sao Sĩ Phú lại hát bản này”.
Tôi có cảm tưởng như một người trong cặp uyên ương này, hoặc cả hai, vừa vượt qua sóng gió nào đó để đi đến ngày hôm nay. Tôi vớ đại tờ báo Kịch Trường của bà chị, đọc qua quýt để xua đi nỗi buồn. Nhạc Tây tuồng như thiên về nhạc hơn lời, và không phải bản nhạc nào của Tây cũng có ca từ hay như bài Sacrifice của Elton John (lời B.
Tôi xem đó là sự cợt, coi thường và lăng mạ rất tệ hại, nếu không nói là vô văn hóa…” Bà Hương Lan à, xin đừng nóng… Nhạc sến hay cải lương hiểu theo nghĩa tốt đẹp thì nó vẫn tốt đẹp. Cung cách giả tạo như thế không thể giãi tỏ cho nỗi lòng thực. Nhưng đó là nguyên do gần, chứ duyên cớ sâu xa là tôi bị nhiễm cái máu giang hồ lục tỉnh.
Nhạc sĩ Y Vũ lừng danh với bài Tôi đưa em sang sông. Chợt nhớ đến đám bạn, sau 75, hốt nhiên ào ào lấy vợ lấy chồng để gọi là “thích nghi với tình thế”, hay chờ ngày ra đi.
Cải lương quán với tuổi thơ tôi như vậy đó, chẳng yêu chẳng ghét. Đụng tới ‘cải lương’ là tôi thấy… phiền, dù sao đó cũng là ký ức của một thời hào hiệp.
Mấy bà mẹ đơn giản như dòng sữa, là lời ru, bóng mát, là vườn rau, trái dừa,… Nói triết lý cao siêu quá mấy bà mẹ không hiểu, mà có hiểu cũng không thấy thoải mái, vì lòng mẹ đầy bản năng, đơn sơ như con gà mẹ xù cánh cho lũ gà con ẩn núp trước diều hâu. Căn nhà ở Sài Gòn quá nhiều ký ức thân thuộc làm tôi… ngại. Năm ngoái là cái Tết đầu tiên không có bà.
Cũng chỉ là những bản nhạc xưa thôi, có bản nghe quen, có bản lâu lắm rồi mới nghe lại, và đến bản Đường xưa lối cũ : “
Xin lỗi! Nhạc sến có giá trị riêng của nó, mà không cần đến bất kỳ một chiếu cố nào cả. Và trong cảnh huống cụ thể nào đó, những lời lẽ đơn sơ đó ngấm ngay vào tâm hồn người nghe, mà khỏi cần mường tưởng hay suy diễn thêm cho phiền toái.
Câu chuyện cũng hơn 30 năm trôi qua rồi… Những năm sau này đi hát karaoke với bè bạn, tôi thường chọn nhạc sến. Thúc mình mê nhạc sến chẳng phải là chuyện dễ dàng. Cả bọn nô nức, bàn tán, và mến mộ. Mắt tôi chợt sáng lên khi đọc thấy tin Út Trà Ôn vừa ký contra ba bốn chục vạn gì đó với một gánh hát. Ca sĩ sến cho dù có hát nhạc “hàn lâm” thì vẫn là… sến (thứ thiệt), khi mà giọng hát phải cố gào thét cho khàn ra.
Tôi thường lê lết ở rạp Văn Cầm gần cầu Kiệu, thấy anh chị nào quởn quởn là lẩn theo như em út vào xem ké. Bìa một số ấn bản ca khúc trước 1975. Thời gian làm tôi chai mặt, lì đòn hơn để khẳng định rằng mình thích nhạc sến, và cũng thời gian, khoảng hơn chục năm sau, tôi thấy bạn bè tôi, những kẻ từng mai mỉa tôi về nhạc sến, mỗi lần đi hát karaoke chúng lại chọn nhạc sến.
Tuồng như khi xỉn người ta quên mất mình đang mặc áo vest đeo cà vạt. Chú rể là Việt kiều, lúc đó trạc ngoài 40, không biết đã qua đò lần nào chưa, không tiện hỏi.
Nếu nghe nhạc không lời, mà trước đó chưa hề biết lời của bản nhạc, thì nhạc Việt nghe hơi… khó một tí. Tôi bên nhà gái, nên vào bàn tiệc kính nhi viễn chi, ăn uống từ tốn, nói năng từ tốn cho phải phép. Âm nhạc cần có sự đồng cảm, từ người sáng tác, người chơi nhạc, người hát và người nghe. Con hẻm nhỏ ngoằn nghèo còn đọng những vũng nước mưa. Hãy nghe một anh chàng xa nhà, Tết không về quê được, nhớ mẹ thế này: “…Giờ đây chắc đích mẫu tóc bạc nhiều Sớm chiều vườn rau vườn cà, Mẹ biết cậy vào tay ai?.
Y mà có về được, ôm bà già một cái, trình diễn cái màn quét nhà, rồi thì mắt trước mắt sau lẻn đi chè chén với chúng bạn. Trời ơi đất hỡi! Vé xi nê chỉ có 3 đồng, và như điện xẹt, tôi ư ử vài câu vọng cổ, rồi bỗng mộng mơ mình thành đôi cải lương mà không cần biết hò xự xang xê cống ra sao, cũng chẳng cần biết giọng ca mình là cái thá gì.
“…Sống trên đời này, người sang giàu cũng như người nghèo khó.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét